Podcasty historyczne

20-milionowe szepty czaszki Tajemnice ewolucyjne

20-milionowe szepty czaszki Tajemnice ewolucyjne

Wizualnie uwięziona czaszka sprzed 20 milionów lat dostarcza nowych danych na temat ewolucji mózgów u naczelnych. Wyobraź sobie, że patrzysz przez tunel czasoprzestrzenny w przeszłość i widzisz z bliska swoje starożytne pochodzenie, cóż, jeśli to zrobiłeś, możesz patrzeć na tę niesamowitą 20-milionową czaszkę.

Podczas swojej epickiej podróży w 1832 r. Karol Darwin zbadał ujście kanionu, w którym 160 lat później odkryto Chilecebus carrascoensis, wysoko w Andach w Chile w Ameryce Południowej. Zimowe śniegi zabroniły Darwinowi wchodzenia do kordyliery, ale ta rzadka skamielina została znaleziona zaledwie kilka kilometrów na wschód od miejsca, w którym stał Darwin.

  • Naukowcy z Atapuerca rewolucjonizują ludzką ewolucję
  • Przechodząc od darwinowskiego światopoglądu
  • Naukowcy odkryli skok ewolucyjny 500 milionów lat temu

Podróż Karola Darwina. (Semhur / CC BY-SA 4.0 )

Badanie starożytnej czaszki w poszukiwaniu „danych mózgu”

Antropoidalne ssaki naczelne, jak w tym przykładzie, zawsze uważano, że mają podobne rozmiary mózgu jak współczesne małpy i że z czasem ich wzrost powoli rośnie, ale według nowego artykułu opublikowanego w czasopiśmie Science Advances, na temat jednej z najstarszych skamieniałych czaszek naczelnych z gatunek znany jako Chilecebus carrascoensis, „ten proces powiększania zachodził wielokrotnie i niezależnie ze sporadycznymi spadkami wielkości”.

Czepiak brunatny jest potomkiem chilicebus carrascoensis. (Firm0002 / CC BY-SA 3.0 )

Współautor André Wyss z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Barbara powiedział: „Ta znakomita skamielina, znaleziona zaledwie kilka kilometrów na wschód od miejsca, w którym stał Darwin, zachwyciłaby go”, ale tym bardziej nowe wyniki „wszystkich” wcześniejszych badań na ten temat starożytne gatunki dostarczyły jedynie uogólnionych danych na temat wielkości mózgu zwierzęcia w stosunku do wielkości jego ciała, pomiar znany jako „współczynnik encefalizacji” (EQ), ale główny autor Xijun Ni, współpracownik naukowy w Amerykańskim Muzeum Historii Naturalnej, powiedział w artykuł, że ludzie mają „wyjątkowo powiększone mózgi, ale niewiele wiemy o tym, jak daleko wstecz zaczęła się rozwijać ta kluczowa cecha”.

Modelowanie 3D 20-milionowej czaszki

John Flynn jest kuratorem Fossil Mammals w Oddziale Paleontologii Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej, a jako autor ponad 100 publikacji naukowych jego badania koncentrują się na „ewolucji ssaków i kręgowców mezozoicznych, datowaniu geologicznym, tektonice płyt i biogeografia”. Flynn powiedział dziennikarzom: „Chilecebus jest jedną z tych rzadkich i naprawdę spektakularnych skamielin, ujawniając nowe spostrzeżenia i zaskakujące wnioski za każdym razem, gdy do badania jej stosuje się nowe metody analityczne”.

Wysokie EQ oznacza większe mózgi, które częściej występują u naczelnych niż u innych ssaków, ale ludzie mają nawet wyższe EQ niż większość innych. Według raportu opublikowanego w Science Daily iloraz encefalizacji filogenetycznej (PEQ), „skorygowany o skutki bliskich powiązań ewolucyjnych, ponieważ Chilecebus jest stosunkowo mały, wynosi 0,79”, podczas gdy większość małp ma PEQ w zakresie od „0,86 do 3,39, przy czym ludzie wchodzą o 13.46”.

To wszystko oznacza, że ​​zespół naukowców odkrył, że powiększenie mózgu występowało „wielokrotnie i niezależnie w ewolucji antropoidalnej, ze sporadycznymi spadkami rozmiaru” i po raz pierwszy naukowcy zastosowali tomografię komputerową (CT) o wysokiej rozdzielczości i stworzył cyfrowe rekonstrukcje 3D do analizy „skamieniałej jamy czaszki Chilecebusa”.

Nowe poglądy na historię antropoidów

Te nowe wyniki ujawniają skomplikowaną strukturę mózgu z tym, co naukowcy nazwali „nieoczekiwanymi proporcjami”, co sugeruje, że wewnętrzna struktura mózgów naczelnych prawdopodobnie rosła proporcjonalnie wraz z ewolucją wielkości mózgu. Naukowcy zmierzyli również oczodoły czaszki i wejście do kanałów wzrokowych, w których znajdowałyby się nerwy wzrokowe, oraz opuszkę węchową, która kontroluje funkcje węchowe i chociaż opuszka węchowa była proporcjonalnie mała, „sugeruje słaby węch”. naukowcy odkryli, że zmniejszony zapach „nie został zrekompensowany ulepszonym układem wzrokowym, jak widać dzisiaj u naczelnych”.

Naukowcy badają oczodoły czaszki i wejście do kanałów wzrokowych. (Wiadomości Naukowe / Youtube)

Według autorów, podsumowując, te nowe wyniki dowodzą, że systemy wzrokowe i węchowe zostały „oddzielone podczas ewolucji mózgu antropoidalnego, która była znacznie bardziej szachownica” niż wcześniej sądzono, oraz że mózg powiększał się wielokrotnie i niezależnie w ciągu historii antropoidów.


20-milionowa czaszka małpy odkryta w Ugandzie

Zespół paleontologów z Ugandy i Francji ogłosił, że znalazł w północno-wschodniej Ugandzie czaszkę małpy sprzed 20 milionów lat, twierdząc, że może to rzucić światło na historię ewolucyjną regionu.

Skamieniała czaszka należała do samca majora Ugandapitchecus, dalekiego kuzyna dzisiejszych małp człekokształtnych.

Zespół odkrył szczątki 18 lipca, szukając skamieniałości w pozostałościach wygasłego wulkanu w odległym północno-wschodnim regionie Karamoja w Ugandzie.

Według Martina Pickforda, paleontologa z College de France w Paryżu, wstępne badania skamieniałości wykazały, że zwierzę roślinożerne, wspinające się po drzewach, mające około 10 lat w chwili śmierci, miało głowę wielkości szympansa, ale mózg wielkości pawiana. .

„Po raz pierwszy znaleziono pełną czaszkę małpy w tym wieku . jest to bardzo ważna skamielina i z pewnością umieści Ugandę na mapie świata naukowego” – powiedział Pickford dziennikarzom w Kampali.

Brigitte Senut, profesor z Musee National Histoire Naturelle, powiedziała, że ​​szczątki zostaną przewiezione do Paryża na prześwietlenie i udokumentowanie przed powrotem do Ugandy.

"Będzie czyszczony we Francji, będzie przygotowywany we Francji . a potem za około rok wróci do kraju” – powiedziała Senut.

Według pani Senut paleontolodzy z Francji od 25 lat odwiedzają Ugandę podczas wypraw finansowanych przez rząd francuski.

Suche równiny Karamoja, najsłabiej rozwinięty region w Ugandzie, zostały w ostatnich latach w dużej mierze spacyfikowane po dziesięcioleciach niepewności związanej z najazdami uzbrojonego bydła między społecznościami nomadów.


20-milionowe szepty czaszki Tajemnice ewolucyjne - Historia

Wyjątkowa skamieniała czaszka Chilecebus carrascoenis, 20-milionowego naczelnego z Andów w Chile. /Zdjęcie AFP

Szczątki prehistorycznego naczelnego, który żył wysoko w Andach 20 milionów lat temu i był tak mały, że mógł zmieścić się w dłoni, pomaga naukowcom dowiedzieć się więcej o ewolucji ludzkiego mózgu.

W badaniu opublikowanym w środę w czasopiśmie Science Advances naukowcy z Chin i USA wykorzystali obrazowanie w wysokiej rozdzielczości do zbadania jedynej znanej skamieniałej czaszki wymarłego Chilecebusa, małpy Nowego Świata, która biegała po starożytnych górskich lasach, żywiąc się liśćmi i owocami.

Jedno kluczowe odkrycie: rozmiar mózgu naczelnych, od dawna uważany za progresywny wzrost w czasie, wydaje się teraz podążać bardziej okrężną ścieżką.

Naczelne są zasadniczo podzielone na dwie grupy: Stary Świat, z którego wywodzi się nasz własny gatunek, oraz gatunki Nowego Świata z obu Ameryk i Oceanii.

„Widzimy wiele epizodów ekspansji mózgu w każdej z tych głównych grup i widzimy kilka epizodów faktycznego zmniejszenia względnej wielkości mózgu w niektórych grupach” – powiedział AFP współautor John Flynn z American Museum of Natural History.

W badaniach prowadzonych przez Ni Xijun w Chińskiej Akademii Nauk wykorzystano promienie rentgenowskie i tomografię komputerową wnętrza czaszki Chilebusa, aby określić jego wewnętrzną strukturę.

Skamieniałą czaszkę dokładnie datowano, ponieważ odkryto ją wśród skał wulkanicznych, a umieszczając gatunek w jego większym drzewie genealogicznym, zespół był w stanie wywnioskować, że powiększenie mózgu następowało wielokrotnie i niezależnie w ewolucji antropoidów.

Chociaż Chilecebus był mniej więcej wielkości współczesnej marmozety lub tamaryny, w przeciwieństwie do tych małp, jego mózg miał kilka rowków znanych jako fałdowanie, co sugeruje większy stopień złożoności poznawczej: innymi słowy, rozmiar mózgu nie zawsze jest powiązany z postępem.

Co więcej, u współczesnych naczelnych wielkość ośrodków wzrokowych i węchowych mózgu jest odwrotnie proporcjonalna, co oznacza, że ​​gatunki z silnym zmysłem wzroku mają zwykle słabszy węch i odwrotnie.

Jednak naukowcy odkryli, że mała opuszka węchowa w Chilecebus nie powoduje silniejszych zdolności węchowych, co oznacza, że ​​te dwie zdolności nie są sprzężone, jak wcześniej sądzono.

Flynn powiedział, że badania potwierdziły tajemnice, które można odkryć z dobrze zachowanych starożytnych skamielin.

„Możemy wyjść w góry i dokonać tego niezwykłego odkrycia 10 000 stóp w Andach i być w stanie uzyskać wgląd w ewolucję naszej historii, być w stanie przetestować poprzednie hipotezy… (i) być w stanie zrozumieć ewolucję mózgu złożoność u naczelnych.

„To naprawdę niesamowita możliwość po odkryciu jednej naprawdę dobrze zachowanej skamieniałości”.


Ewolucja czaszki

Od dawna istnieje hipoteza, że ​​węże wyewoluowały ze ślepego, zakopanego w ziemi przodka jaszczurki. Grupa małych, przypominających robaki, gryzących się węży o małych ustach, znanych jako skolekofidy, od dawna uważana jest za najbardziej prymitywne żyjące węże.

Nowa Najasza materiał kopalny pokazuje, że czaszki tej linii starożytnych węży w niczym nie przypominały czaszek węży skolekofidów. Zamiast, Najasza i jego gatunek miał duże usta z ostrymi zębami i niektóre ruchome stawy czaszki, które są typowe dla większości współczesnych węży. Jednak nadal zachowały pewne cechy kości czaszki bardziej typowych jaszczurek.

W kategoriach ewolucyjnych Najasza mówi nam, że węże ewoluowały w kierunku mobilności czaszki niezbędnej do spożywania dość dużych ofiar, co jest charakterystyczną cechą wielu współczesnych węży.


Skany czaszki ujawniają ewolucyjne tajemnice skamieniałych mózgów

Naukowcy od dawna potrafią mierzyć i analizować skamieniałe czaszki naszych starożytnych przodków, aby oszacować objętość i wzrost mózgu. Pytanie o porównanie tych pradawnych mózgów z mózgami współczesnego człowieka i mózgami naszego najbliższego kuzyna naczelnych, szympansa, nadal jest głównym celem badań.

Nowe badanie opublikowane w Science Advances wykorzystało technologię skanowania CT do obejrzenia odcisków mózgu sprzed 3 milionów lat wewnątrz skamieniałych czaszek gatunku Australopithecus afarensis (znanego z „Lucy” i „Selam” z regionu Afar w Etiopii), aby rzucić nowe światło na ewolucję organizacji i wzrostu mózgu.

Badania pokazują, że chociaż gatunek Lucy miał strukturę mózgu podobną do małpy, mózg potrzebował więcej czasu, aby osiągnąć rozmiar dorosły, co sugeruje, że niemowlęta mogły być dłużej zależne od opiekunów, cecha podobna do ludzkiej.

Skanowanie CT umożliwiło naukowcom uzyskanie odpowiedzi na dwa od dawna zadawane pytania, na które nie można było odpowiedzieć wyłącznie obserwacją wzrokową i pomiarami: czy istnieją dowody na podobną do człowieka reorganizację mózgu u Australopithecus afarensis i jaki jest wzorzec wzrostu mózgu u tego gatunku? bardziej podobny do szympansów czy ludzi?

Odciski mózgu w skamieniałych czaszkach gatunku Australopithecus afarensis (znanego z „Lucy” i „dziecka Dikiki” z Etiopii, pokazanego tutaj) rzucają nowe światło na ewolucję wzrostu i organizacji mózgu. Wyjątkowo zachowany odcisk wewnątrzczaszkowy dziecka Dikika ujawnia organizację mózgu podobną do małpy i nie ma cech charakterystycznych dla ludzi. Źródło: Philipp Gunz, MPI EVA Lipsk.

Badanie wzrostu i organizacji mózgu u A. afarensis, Naukowcy, w tym paleoantropolog z Arizona State University William Kimbel, zeskanowali osiem skamieniałych czaszek z etiopskich stanowisk Dikika i Hadar za pomocą wysokorozdzielczej konwencjonalnej i synchrotronowej tomografii komputerowej. Kimbel, kierownik prac terenowych w Hadar, jest dyrektorem Instytutu Pochodzenia Człowieka i Virginia M. Ullman, profesorem historii naturalnej i środowiska w Szkole Ewolucji Człowieka i Zmian Społecznych.

Gatunek Lucy zamieszkiwał wschodnią Afrykę ponad trzy miliony lat temu — sama „Lucy” szacowana jest na 3,2 miliona lat — i zajmuje kluczową pozycję w drzewie genealogicznym homininów, ponieważ powszechnie uważa się, że jest przodkiem wszystkich późniejszych homininów, w tym rodowód prowadzący do współczesnych ludzi.

„Lucy i jej krewni dostarczają ważnych dowodów na wczesne zachowanie homininów – chodzili wyprostowani, mieli mózgi około 20% większe niż mózgi szympansów i mogli używać ostrych narzędzi kamiennych” – powiedział współautor Zeresenay Alemseged z University of Chicago, który kieruje projektem terenowym Dikika w Etiopii i jest międzynarodową afiliacją badawczą przy Institute of Human Origins.

Mózg nie ulega skostnieniu, ale gdy mózg rośnie i rozszerza się przed i po urodzeniu, tkanki otaczające jego zewnętrzną warstwę pozostawiają odcisk wewnątrz kostnej puszki mózgowej. Mózgi współczesnych ludzi są nie tylko znacznie większe niż mózgi naszych najbliższych żyjących, małp człekokształtnych, ale są też inaczej zorganizowane, a ich wzrost i dojrzewanie zajmuje więcej czasu.

W porównaniu z szympansami współczesne ludzkie niemowlęta uczą się dłużej i są całkowicie zależne od opieki rodziców przez dłuższy czas. Razem te cechy są ważne dla ludzkiego poznania i zachowań społecznych, ale ich ewolucyjne pochodzenie pozostaje niejasne.

Skany CT zaowocowały cyfrowymi „odlewami” wnętrza czaszek o wysokiej rozdzielczości, gdzie można było wizualizować i analizować anatomiczną strukturę mózgów. Opierając się na tych odlewach wewnętrznych, naukowcy mogli zmierzyć objętość mózgu i wywnioskować kluczowe aspekty organizacji mózgu na podstawie odcisków struktury mózgu.

Kluczowa różnica między małpami a ludźmi dotyczy organizacji płata ciemieniowego mózgu – ważnego w integracji i przetwarzaniu informacji sensorycznych – oraz płata potylicznego w centrum wzrokowym z tyłu mózgu.

Wyjątkowo zachowany odlew wewnętrzny „Selam”, czaszki i związanego z nią szkieletu niemowlęcia Australopithecus afarensis znalezionego w Dikika w 2000 roku, daje jednoznaczne wrażenie bruzdy księżycowatej — szczeliny w płacie potylicznym wyznaczającej granicę obszaru widzenia, która jest bardziej wystające i położone bardziej z przodu u małp niż u ludzi — w pozycji podobnej do małpy.

Skan odcisku wewnątrzczaszkowego dorosłej skamieniałości A. afarensis z Hadar (wczesny hominid AL 162–28) ujawnia wcześniej niewykryty odcisk bruzdy półksiężycowatej, która również znajduje się w pozycji podobnej do małpy.

Mózgi nie ulegają skostnieniu, ale gdy mózg rośnie, tkanki otaczające jego zewnętrzną warstwę pozostawiają odcisk w kostnej puszce mózgowej. Odcisk wewnątrzczaszkowy dziecka Dikika ujawnia organizację mózgu podobną do małpy i nie ma cech charakterystycznych dla ludzi. Źródło: Philipp Gunz, MPI EVA Lipsk.

Niektórzy naukowcy przypuszczali, że podobna do ludzkiej reorganizacja mózgu u australopitów była powiązana z zachowaniami, które były bardziej złożone niż u ich krewnych małp człekokształtnych (np. wytwarzanie narzędzi kamiennych, mentalizacja i komunikacja głosowa). Niestety, bruzda półksiężycowata zazwyczaj nie rozmnaża się dobrze na opatrunkach wewnętrznych, więc istniały nierozstrzygnięte kontrowersje dotyczące jej pozycji w australopitekach.

„Najważniejszym punktem naszej pracy jest to, w jaki sposób najnowocześniejsza technologia może wyjaśnić długotrwałe debaty na temat tych skamieniałości mających trzy miliony lat” – powiedział współautor Kimbel. „Nasza zdolność „zaglądania” w ukryte szczegóły struktury kości i zęba za pomocą tomografii komputerowej naprawdę zrewolucjonizowała naukę o naszych początkach”.

Porównanie objętości wewnątrzczaszkowych niemowląt i dorosłych wskazuje również na bardziej podobny do ludzkiego, wydłużony wzrost mózgu u Australopithecus afarensis, prawdopodobnie krytyczny dla ewolucji długiego okresu uczenia się w dzieciństwie u hominidów.

U niemowląt tomografia komputerowa uzębienia umożliwia określenie wieku danej osoby w chwili śmierci poprzez policzenie linii wzrostu zębów. Podobnie jak w przypadku słojów drzewnych, wirtualne sekcje zęba odsłaniają narastające linie wzrostu odzwierciedlające wewnętrzny rytm organizmu. Badając skamieniałe zęby niemowlęcia Dikika, eksperci dentystyczni z zespołu obliczyli, że wiek w chwili śmierci wynosi 2,4 roku.

Tempo rozwoju uzębienia niemowlęcia Dikika było zasadniczo porównywalne z tempem rozwoju szympansów, a zatem szybsze niż u współczesnych ludzi. Ale biorąc pod uwagę, że mózgi dorosłych Australopithecus afarensis były około 20% większe niż mózgi szympansów, mała objętość wewnątrzczaszkowa dziecka Dikika sugeruje wydłużony okres rozwoju mózgu w porównaniu z szympansami.

„Połączenie struktury mózgu podobnej do małpy i podobnego do człowieka przedłużającego się wzrostu mózgu u gatunku Lucy było nieoczekiwane” – powiedział Kimbel. „To odkrycie potwierdza ideę, że ewolucja ludzkiego mózgu była bardzo fragmentaryczna, z rozszerzonym wzrostem mózgu pojawiającym się przed powstaniem naszego własnego rodzaju, Homo”.

Wśród naczelnych różne tempo wzrostu i dojrzewania związane są z różnymi strategiami opieki nad niemowlętami, co sugeruje, że wydłużony okres wzrostu mózgu u Australopithecus afarensis mógł być związany z długim uzależnieniem od opiekunów. Alternatywnie, powolny wzrost mózgu może również reprezentować przede wszystkim sposób na rozłożenie zapotrzebowania energetycznego zależnego potomstwa na wiele lat w środowiskach, w których pożywienie nie zawsze jest obfite.

W obu przypadkach przedłużony wzrost mózgu u Australopithecus afarensis dostarczył podstawy do późniejszej ewolucji mózgu i zachowań społecznych u homininów i prawdopodobnie miał kluczowe znaczenie dla ewolucji długiego okresu uczenia się w dzieciństwie.

Artykuł badawczy: Odlewy Australopithecus afarensis sugerują organizację mózgu podobną do małpy i przedłużony wzrost mózgu. Postępy w nauce. Philipp Gunz. Simon Neubauer, Dean Falk, Paul Tafforeau, Adelube Le Cabec, Tanya M. Smith, William H. Kimbel, Fred Spoor, Zeresenay Alemseged.

Górne wideo: Odciski mózgu w skamieniałych czaszkach gatunku Australopithecus afarensis (znanego z „Lucy” i „dziecka Dikiki” z Etiopii na zdjęciu) rzucają nowe światło na ewolucję wzrostu i organizacji mózgu. Kilka lat żmudnej rekonstrukcji skamielin i liczenia linii wzrostu zębów dało wyjątkowo zachowany odcisk mózgu dziecka Dikika i dokładny wiek śmierci. Dane te sugerują, że Australopithecus afarensis miał mózg podobny do małpy i wydłużony wzrost mózgu. Źródło: Philipp Gunz, MPI EVA Lipsk


Skany czaszki ujawniają ewolucyjne tajemnice skamieniałych mózgów

Odciski mózgu w skamieniałych czaszkach gatunku Australopithecus afarensis (słynie z "Lucy" i "Dikika dziecka" z Etiopii na zdjęciu) rzucają nowe światło na ewolucję wzrostu i organizacji mózgu. Wyjątkowo zachowany odcisk wewnątrzczaszkowy dziecka Dikika ujawnia organizację mózgu podobną do małpy i nie ma cech wywodzących się z ludzi. Źródło: Philipp Gunz, MPI EVA Lipsk.

Naukowcy od dawna potrafią mierzyć i analizować skamieniałe czaszki naszych starożytnych przodków, aby oszacować objętość i wzrost mózgu. Pytanie o porównanie tych pradawnych mózgów z mózgami współczesnego człowieka i mózgami naszego najbliższego kuzyna naczelnych, szympansa, nadal jest głównym celem badań.

Nowe badanie opublikowane w Postępy w nauce wykorzystał technologię skanowania CT, aby zobaczyć odciski mózgu sprzed trzech milionów lat wewnątrz skamieniałych czaszek gatunku Australopithecus afarensis (słynie z „Lucy” i „Selam” z regionu Afar w Etiopii), aby rzucić nowe światło na ewolucję organizacji i wzrostu mózgu. Badania pokazują, że chociaż gatunek Lucy miał strukturę mózgu podobną do małpy, mózg potrzebował więcej czasu, aby osiągnąć rozmiar dorosły, co sugeruje, że niemowlęta mogły być dłużej zależne od opiekunów, cecha podobna do ludzkiej.

Skanowanie CT pozwoliło naukowcom odpowiedzieć na dwa od dawna zadawane pytania, na które nie można było odpowiedzieć wyłącznie obserwacją wzrokową i pomiarami: Czy istnieją dowody na podobną do ludzkiej reorganizację mózgu w Australopithecus afarensisi czy wzorzec wzrostu mózgu u tego gatunku był bardziej podobny do tego u szympansów czy u ludzi?

Aby zbadać wzrost i organizację mózgu w A. afarensis, naukowcy, w tym paleoantropolog z ASU William Kimbel, zeskanowali osiem skamieniałych czaszek z etiopskich stanowisk Dikika i Hadar za pomocą wysokorozdzielczej konwencjonalnej i synchrotronowej tomografii komputerowej. Kimbel, kierownik prac terenowych w Hadar, jest dyrektorem Instytutu Pochodzenia Człowieka i Virginia M. Ullman, profesorem historii naturalnej i środowiska w Szkole Ewolucji Człowieka i Zmian Społecznych.

Odciski mózgu sprzed 3 milionów lat w skamieniałych czaszkach gatunku Australopithecus afarensis (znanego z „Lucy” i pokazanego tutaj „dziecka Dikiki” z Etiopii) rzucają nowe światło na ewolucję wzrostu i organizacji mózgu. Źródło: Paul Tafforeau, ESRF Grenoble

Gatunek Lucy zamieszkiwał wschodnią Afrykę ponad trzy miliony lat temu — sama „Lucy” szacowana jest na 3,2 miliona lat — i zajmuje kluczową pozycję w drzewie genealogicznym homininów, ponieważ powszechnie uważa się, że jest przodkiem wszystkich późniejszych homininów, w tym rodowód prowadzący do współczesnych ludzi.

„Lucy i jej krewniacy dostarczają ważnych dowodów na wczesne zachowanie homininów – chodzili wyprostowani, mieli mózgi około 20 procent większe niż mózgi szympansów i mogli używać ostrych narzędzi kamiennych” – wyjaśnia współautor Zeresenay Alemseged (University of Chicago), który kieruje projektem terenowym Dikika w Etiopii i jest międzynarodowym oddziałem badawczym przy Institute of Human Origins.

Mózg nie ulega skostnieniu, ale gdy mózg rośnie i rozszerza się przed i po urodzeniu, tkanki otaczające jego zewnętrzną warstwę pozostawiają odcisk wewnątrz kostnej puszki mózgowej. Mózgi współczesnych ludzi są nie tylko znacznie większe niż mózgi naszych najbliższych żyjących, małp człekokształtnych, ale są też inaczej zorganizowane, a ich wzrost i dojrzewanie zajmuje więcej czasu. W porównaniu z szympansami współczesne ludzkie niemowlęta uczą się dłużej i są całkowicie zależne od opieki rodziców przez dłuższy czas. Razem te cechy są ważne dla ludzkiego poznania i zachowań społecznych, ale ich ewolucyjne pochodzenie pozostaje niejasne.

Mózg nie ulega skostnieniu, ale gdy mózg rośnie, tkanki otaczające jego zewnętrzną warstwę pozostawiają odcisk w kostnej puszce mózgowej. Odcisk wewnątrzczaszkowy dziecka Dikika ujawnia organizację mózgu podobną do małpy i nie ma cech wywodzących się z ludzi. Źródło: Philipp Gunz, CC BY-NC-ND 4.0

Skany CT zaowocowały cyfrowymi „odlewami wewnętrznymi” o wysokiej rozdzielczości wnętrza czaszek, w których można było wizualizować i analizować anatomiczną strukturę mózgów. Na podstawie tych odlewów wewnętrznych naukowcy mogli zmierzyć objętość mózgu i wywnioskować kluczowe aspekty organizacji mózgu na podstawie odcisków struktury mózgu.

Kluczowa różnica między małpami człekokształtnymi a ludźmi dotyczy organizacji płata ciemieniowego mózgu – ważnego w integracji i przetwarzaniu informacji sensorycznych – oraz płata potylicznego w centrum wzrokowym z tyłu mózgu. Wyjątkowo zachowany odlew „Selam”, czaszka i związany z nią szkielet an Australopithecus afarensis niemowlę znalezione w Dikika w 2000 roku ma jednoznaczne wrażenie bruzdy półksiężycowatej – szczeliny w płacie potylicznym wyznaczającej granicę obszaru widzenia, która jest bardziej widoczna i położona bardziej do przodu u małp niż u ludzi – w pozycji podobnej do małpy. Skan odcisku wewnątrzczaszkowego osoby dorosłej A. afarensis skamielina z Hadar (A.L. 162-28) ujawnia wcześniej niewykryte ślady bruzdy półksiężycowatej, która również znajduje się w pozycji podobnej do małpy.

Niektórzy naukowcy przypuszczali, że podobna do ludzkiej reorganizacja mózgu u australopitów była powiązana z zachowaniami, które były bardziej złożone niż u ich krewnych małp człekokształtnych (np. wytwarzanie narzędzi kamiennych, mentalizacja i komunikacja głosowa). Niestety, bruzda półksiężycowata zazwyczaj nie rozmnaża się dobrze na odlewach wewnętrznych, więc istniały nierozstrzygnięte kontrowersje dotyczące jej pozycji w australopitek.

Odciski mózgu (pokazane na biało) w skamieniałych czaszkach gatunku Australopithecus afarensis rzucają nowe światło na ewolucję wzrostu i organizacji mózgu. Kilka lat żmudnej rekonstrukcji skamielin i liczenie linii wzrostu zębów dało wyjątkowo zachowany odcisk mózgu dziecka Dikika i dokładny wiek śmierci. Źródło: Philipp Gunz, CC BY-NC-ND 4.0

„Najważniejszym punktem naszej pracy jest to, jak najnowocześniejsza technologia może wyjaśnić długotrwałe debaty na temat tych skamielin, które mają trzy miliony lat” – zauważa współautor Kimbel. „Nasza zdolność do „zaglądania” w ukryte szczegóły struktury kości i zęba za pomocą tomografii komputerowej naprawdę zrewolucjonizowała naukę o naszych początkach”.

Porównanie objętości wewnątrzczaszkowych niemowląt i dorosłych wskazuje również na bardziej podobny do ludzkiego, wydłużony wzrost mózgu w Australopithecus afarensis, prawdopodobnie kluczowy dla ewolucji długiego okresu uczenia się w dzieciństwie u hominidów.

U niemowląt tomografia komputerowa uzębienia umożliwia określenie wieku danej osoby w chwili śmierci poprzez policzenie linii wzrostu zębów. Podobnie jak w przypadku słojów drzewnych, wirtualne sekcje zęba odsłaniają narastające linie wzrostu, odzwierciedlające wewnętrzny rytm organizmu. Badając skamieniałe zęby niemowlęcia Dikika, eksperci dentystyczni z zespołu obliczyli wiek śmierci na 2,4 roku.

Odciski mózgu w skamieniałych czaszkach gatunku Australopithecus afarensis (słynącego z „Lucy” i pokazanego tutaj „dziecka Dikiki” z Etiopii) rzucają nowe światło na ewolucję wzrostu i organizacji mózgu. Kilka lat żmudnej rekonstrukcji skamielin i liczenie linii wzrostu zębów dało wyjątkowo zachowany odcisk mózgu dziecka Dikika i dokładny wiek śmierci. Dane te sugerują, że Australopithecus afarensis miał mózg podobny do małpy i wydłużony wzrost mózgu. Źródło: Philipp Gunz, MPI EVA Lipsk

Tempo rozwoju uzębienia niemowlęcia Dikika było zasadniczo porównywalne z tempem rozwoju szympansów, a zatem szybsze niż u współczesnych ludzi. Ale biorąc pod uwagę, że mózgi Australopithecus afarensis dorośli byli około 20 procent więksi niż szympansy, mała objętość wewnątrzczaszkowa dziecka Dikika sugeruje wydłużony okres rozwoju mózgu w porównaniu z szympansami.

„Połączenie struktury mózgu podobnej do małpy i podobnego do ludzkiego przewlekłego wzrostu mózgu u gatunku Lucy było nieoczekiwane” – mówi Kimbel. „To odkrycie potwierdza ideę, że ewolucja ludzkiego mózgu była bardzo fragmentaryczna, z rozszerzonym wzrostem mózgu pojawiającym się przed powstaniem naszego własnego rodzaju, Homo."

Odciski mózgu w skamieniałych czaszkach gatunku Australopithecus afarensis (znanego z „Lucy” i „dziecka Dikiki” z Etiopii na zdjęciu) rzucają nowe światło na ewolucję wzrostu i organizacji mózgu. Kilka lat żmudnej rekonstrukcji skamielin i liczenie linii wzrostu zębów dało wyjątkowo zachowany odcisk mózgu dziecka Dikiki i dokładny wiek śmierci. Dane te sugerują, że Australopithecus afarensis miał mózg podobny do małpy i wydłużony wzrost mózgu. Źródło: Philipp Gunz, MPI EVA Lipsk

Wśród naczelnych różne tempo wzrostu i dojrzewania związane są z różnymi strategiami opieki nad niemowlętami, co sugeruje, że wydłużony okres wzrostu mózgu u Australopithecus afarensis mogło być związane z długim uzależnieniem od opiekunów. Alternatywnie, powolny wzrost mózgu może również reprezentować przede wszystkim sposób na rozłożenie zapotrzebowania energetycznego zależnego potomstwa na wiele lat w środowiskach, w których pożywienie nie zawsze jest obfite. W obu przypadkach przedłużony wzrost mózgu w Australopithecus afarensis dostarczył podstawy do późniejszej ewolucji mózgu i zachowań społecznych u homininów i prawdopodobnie miał kluczowe znaczenie dla ewolucji długiego okresu uczenia się w dzieciństwie.


Czaszka licząca 7 milionów lat zaskakuje antropologów / To zdecydowanie najwcześniejszy przodek człowieka

Międzynarodowy zespół łowców skamielin przeczesujących piaski smaganej wiatrem środkowoafrykańskiej pustyni odkrył fragmenty czaszki i szczęki stworzenia, które żyło prawie 7 milionów lat temu – zdecydowanie najwcześniej ze wszystkich znanych przodków człowieka.

Ich spektakularne odkrycie zmusi antropologów do ponownego przemyślenia swoich pomysłów dotyczących tajemniczego okresu, kiedy nasi ludzcy przodkowie i małpy po raz pierwszy wyewoluowały oddzielnie od wspólnego przodka, a pierwsze hominidy zaczęły chodzić wyprostowane.

„Bez wątpienia jest to jedno z najważniejszych odkryć kopalnych w ciągu ostatnich 100 lat” – powiedział antropolog z Harvard University Daniel Lieberman. „To zdecydowanie najstarsza czaszka ludzkiego przodka. Będzie to miało naukowe oddziaływanie małej bomby atomowej”.

Odkrycie dowodzi również po raz pierwszy, że wczesne gatunki hominidów rozwijały się i ewoluowały daleko poza Doliną Ryftową Afryki Wschodniej i jaskiniami Afryki Południowej, które antropolodzy od dawna uważali za jedyne regiony, w których rozwinęli się najwcześniejsi ludzie.

Zespół 40 naukowców, kierowany przez francuskiego paleontologa Michela Bruneta i Davida Pilbeama z Uniwersytetu Harvarda, znalazł skamieniałą częściową czaszkę, dwie dolne kości szczęki i trzy izolowane zęby, które według Bruneta są szczątkami pięciu oddzielnych osobników tego samego gatunku hominidów w pustynia Djurab w regionie Sahel w północnym Czadzie.

Grupa odkryła również ponad 700 szczątków zwierząt w tym samym miejscu, w tym prymitywne słonie, krokodyle, żyrafy, antylopy, dziki i małpy. Znaleziska zwierząt są znaczące, powiedział Brunet, ponieważ pokazują, jak różny był krajobraz tak wiele milionów lat temu.

Dziś miejsce odkrycia leży na wyjącej pustyni, nawiedzanej przez gwałtowne burze piaskowe i graniczy z pozostałościami małego, płytkiego jeziora. Ale wiele milionów lat temu obszar ten obejmował ogromne jezioro z bogatymi lasami i otwartymi łąkami, które żywiły spektakularną różnorodność ssaków, płazów, węży i ​​ryb – a także wczesnych preludzi.

Brunet i jego koledzy nazwali nowy gatunek Sahelanthropus tchadensis i nazwali go Toumai, co w lokalnym języku goran oznacza „nadzieję na życie”.

WCZEŚNIEJSZE, SPORNE ZNALEZIENIE

Datują je na 6-7 milionów lat – prawdopodobnie o milion lat starsze niż sporne francuskie znalezisko w Kenii dwa lata temu, nazwane Człowiekiem Tysiąclecia i którego odkrywcy twierdzą, że ma blisko 6 milionów lat, chociaż inni naukowcy utrzymują, że jest nowsze.

Skamieniałe stworzenie Bruneta i Pilbeama było tylko wielkości szympansa, ale jego długa, płaska twarz, krótkie kły i grubość szkliwa na zębach trzonowych wyraźnie odróżniają go od szympansów, powiedział Brunet w opisie przygotowanym dla reporterów.

„Te odkrycia mocno wstrząsają naszymi wyobrażeniami o najwcześniejszych krokach w historii hominidów” – powiedział.

Co ciekawe, niektóre części skamieniałej czaszki i zębów bardzo przypominają Ardipithecus ramidus, hominida liczącego 4,4 miliona lat, odkrytego w regionie Awash w Etiopii przez Tima D. White'a z UC Berkeley i jego etiopskich kolegów w 1995 roku, powiedział Brunet.

Other features resemble even those of the far younger "Lucy," the 3.4 million-year old Australopithecus afarensis fossil discovered in 1974 by Donald Johanson of the Institute of Human Origins at Arizona State University.

The formal report by Brunet and his team is being published today in the British journal Nature, along with a detailed description of the region's long- altered early geology and its diverse early animal life.


Skull scans reveal evolutionary secrets of fossil brains

Scientists have long been able to measure and analyze the fossil skulls of our ancient ancestors to estimate brain volume and growth. The question of how these ancient brains compare to modern human brains and the brains of our closest primate cousin, the chimpanzee, continues to be a major target of investigation.

A new study published in Science Advances used CT-scanning technology to view 3-million-year-old brain imprints inside fossil skulls of the species Australopithecus afarensis (famous for “Lucy” and “Selam” from Ethiopia’s Afar region) to shed new light on the evolution of brain organization and growth.

The research reveals that while Lucy’s species had an ape-like brain structure, the brain took longer to reach adult size, suggesting that infants may have had a longer dependence on caregivers, a human-like trait.

The CT-scanning enabled the researchers to get at two long-standing questions that could not be answered by visual observation and measurement alone: Is there evidence for human-like brain reorganization in Australopithecus afarensis, and was the pattern of brain growth in this species more similar to that of chimpanzees or that of humans?

Brain imprints in fossil skulls of the species Australopithecus afarensis (famous for “Lucy” and the “Dikika child” from Ethiopia, pictured here) shed new light on the evolution of brain growth and organization. The exceptionally preserved endocranial imprint of the Dikika child reveals an ape-like brain organization, and no features derived toward humans. Credit: Philipp Gunz, MPI EVA Leipzig.

To study brain growth and organization in A. afarensis, the researchers, including Arizona State University paleoanthropologist William Kimbel, scanned eight fossil crania from the Ethiopian sites of Dikika and Hadar using high-resolution conventional and synchrotron-computed tomography. Kimbel, leader of the field work at Hadar, is director of the Institute of Human Origins and Virginia M. Ullman Professor of Natural History and the Environment in the School of Human Evolution and Social Change.

Lucy’s species inhabited eastern Africa more than three million years ago — “Lucy” herself is estimated to be 3.2 million years old — and occupies a key position in the hominin family tree, as it is widely accepted to be ancestral to all later hominins, including the lineage leading to modern humans.

“Lucy and her kin provide important evidence about early hominin behavior — they walked upright, had brains that were around 20% larger than those of chimpanzees, and may have used sharp stone tools,” said coauthor Zeresenay Alemseged from the University of Chicago, who directs the Dikika field project in Ethiopia and is an international research affiliate with the Institute of Human Origins.

Brains do not fossilize, but as the brain grows and expands before and after birth, the tissues surrounding its outer layer leave an imprint on the inside of the bony braincase. The brains of modern humans are not only much larger than those of our closest living ape relatives, but are also organized differently and take longer to grow and mature.

Compared with chimpanzees, modern human infants learn longer and are entirely dependent on parental care for longer periods of time. Together, these characteristics are important for human cognition and social behavior, but their evolutionary origins remain unclear.

The CT scans resulted in high-resolution digital “endocasts” of the interior of the skulls, where the anatomical structure of the brains could be visualized and analyzed. Based on these endocasts, the researchers could measure brain volume and infer key aspects of cerebral organization from impressions of the brain’s structure.

A key difference between apes and humans involves the organization of the brain’s parietal lobe — important in the integration and processing of sensory information — and occipital lobe in the visual center at the rear of the brain.

The exceptionally preserved endocast of “Selam,” a skull and associated skeleton of an Australopithecus afarensis infant found at Dikika in 2000, has an unambiguous impression of the lunate sulcus — a fissure in the occipital lobe marking the boundary of the visual area that is more prominent and located more forward in apes than in humans — in an ape-like position.

The scan of the endocranial imprint of an adult A. afarensis fossil from Hadar ( early hominid AL 162–28) reveals a previously undetected impression of the lunate sulcus, which is also in an ape-like position.

Brains do not fossilize, but as the brain grows, the tissues surrounding its outer layer leave an imprint in the bony braincase. The Dikika child’s endocranial imprint reveals an ape-like brain organization, and no features derived toward humans. Credit: Philipp Gunz, MPI EVA Leipzig.

Some scientists had conjectured that human-like brain reorganization in australopiths was linked to behaviors that were more complex than those of their great ape relatives (e.g., stone-tool manufacture, mentalizing and vocal communication). Unfortunately, the lunate sulcus typically does not reproduce well on endocasts, so there was unresolved controversy about its position in Australopithecus.

“A highlight of our work is how cutting-edge technology can clear up long-standing debates about these three million-year-old fossils,” co-author Kimbel said. “Our ability to ‘peer’ into the hidden details of bone and tooth structure with CT scans has truly revolutionized the science of our origins.”

A comparison of infant and adult endocranial volumes also indicates more human-like protracted brain growth in Australopithecus afarensis , likely critical for the evolution of a long period of childhood learning in hominins.

In infants, CT scans of the dentition make it possible to determine an individual’s age at death by counting dental growth lines. Similar to the growth rings of a tree, virtual sections of a tooth reveal incremental growth lines reflecting the body’s internal rhythm. Studying the fossilized teeth of the Dikika infant, the team’s dental experts calculated an age at death of 2.4 years.

The pace of dental development of the Dikika infant was broadly comparable to that of chimpanzees, and therefore faster than in modern humans. But given that the brains of Australopithecus afarensis adults were roughly 20% larger than those of chimpanzees, the Dikika child’s small endocranial volume suggests a prolonged period of brain development relative to chimpanzees.

“The combination of ape-like brain structure and human-like protracted brain growth in Lucy’s species was unexpected,” Kimbel said. “That finding supports the idea that human brain evolution was very much a piecemeal affair, with extended brain growth appearing before the origin of our own genus, Homo.”

Among primates, different rates of growth and maturation are associated with different infant-care strategies, suggesting that the extended period of brain growth in Australopithecus afarensis may have been linked to a long dependence on caregivers. Alternatively, slow brain growth could also primarily represent a way to spread the energetic requirements of dependent offspring over many years in environments where food is not always abundant.

In either case, protracted brain growth in Australopithecus afarensis provided the basis for subsequent evolution of the brain and social behavior in hominins, and was likely critical for the evolution of a long period of childhood learning.

Research article: Australopithecus afarensis endocasts suggest ape-like brain organization and prolonged brain growth. Science Advances. Philipp Gunz. Simon Neubauer, Dean Falk, Paul Tafforeau, Adelube Le Cabec, Tanya M. Smith, William H. Kimbel, Fred Spoor, Zeresenay Alemseged.

Top video: Brain imprints in fossil skulls of the species Australopithecus afarensis (famous for “Lucy” and the “Dikika child” from Ethiopia pictured here) shed new light on the evolution of brain growth and organization. Several years of painstaking fossil reconstruction and counting of dental growth lines yielded an exceptionally preserved brain imprint of the Dikika child and a precise age at death. These data suggest that Australopithecus afarensis had an ape-like brain and prolonged brain growth. Credit: Philipp Gunz, MPI EVA Leipzig


Skull scans reveal evolutionary secrets of fossil brains

IMAGE: Brain imprints in fossil skulls of the species Australopithecus afarensis (famous for "Lucy " and the "Dikika child " from Ethiopia pictured here) shed new light on the evolution of brain growth.

Scientists have long been able to measure and analyze the fossil skulls of our ancient ancestors to estimate brain volume and growth. The question of how these ancient brains compare to modern human brains and the brains of our closest primate cousin, the chimpanzee, continues to be a major target of investigation.

A new study published in Science Advances used CT-scanning technology to view three-million-year old brain imprints inside fossil skulls of the species Australopithecus afarensis (famous for "Lucy" and "Selam" from Ethiopia's Afar region) to shed new light on the evolution of brain organization and growth. The research reveals that while Lucy's species had an ape-like brain structure, the brain took longer to reach adult size, suggesting that infants may have had a longer dependence on caregivers, a human-like trait.

The CT-scanning enabled the researchers to get at two long-standing questions that could not be answered by visual observation and measurement alone: Is there evidence for human-like brain reorganization in Australopithecus afarensis, and was the pattern of brain growth in this species more similar to that of chimpanzees or that of humans?

To study brain growth and organization in A. afarensis, the researchers, including ASU paleoanthropologist William Kimbel, scanned eight fossil crania from the Ethiopian sites of Dikika and Hadar using high-resolution conventional and synchrotron-computed tomography. Kimbel, leader of the field work at Hadar, is director of the Institute of Human Origins and Virginia M. Ullman Professor of Natural History and the Environment in the School of Human Evolution and Social Change.

Lucy's species inhabited eastern Africa more than three million years ago--"Lucy" herself is estimated to be 3.2 million years old--and occupies a key position in the hominin family tree, as it is widely accepted to be ancestral to all later hominins, including the lineage leading to modern humans.

"Lucy and her kin provide important evidence about early hominin behavior--they walked upright, had brains that were around 20 percent larger than those of chimpanzees, and may have used sharp stone tools," explains coauthor Zeresenay Alemseged (University of Chicago), who directs the Dikika field project in Ethiopia and is an International Research Affiliate with the Institute of Human Origins.

Brains do not fossilize, but as the brain grows and expands before and after birth, the tissues surrounding its outer layer leave an imprint on the inside of the bony braincase. The brains of modern humans are not only much larger than those of our closest living ape relatives but are also organized differently and take longer to grow and mature. Compared with chimpanzees, modern human infants learn longer and are entirely dependent on parental care for longer periods of time. Together, these characteristics are important for human cognition and social behavior, but their evolutionary origins remain unclear.

The CT scans resulted in high-resolution digital "endocasts" of the interior of the skulls, where the anatomical structure of the brains could be visualized and analyzed. Based on these endocasts, the researchers could measure brain volume and infer key aspects of cerebral organization from impressions of the brain's structure.

A key difference between apes and humans involves the organization of the brain's parietal lobe--important in the integration and processing of sensory information--and occipital lobe in the visual center at the rear of the brain. The exceptionally preserved endocast of "Selam," a skull and associated skeleton of an Australopithecus afarensis infant found at Dikika in 2000, has an unambiguous impression of the lunate sulcus--a fissure in the occipital lobe marking the boundary of the visual area that is more prominent and located more forward in apes than in humans--in an ape-like position. The scan of the endocranial imprint of an adult A. afarensis fossil from Hadar (A.L. 162-28) reveals a previously undetected impression of the lunate sulcus, which is also in an ape-like position.

Some scientists had conjectured that human-like brain reorganization in australopiths was linked to behaviors that were more complex than those of their great ape relatives (e.g., stone-tool manufacture, mentalizing, and vocal communication). Unfortunately, the lunate sulcus typically does not reproduce well on endocasts, so there was unresolved controversy about its position in australopitek.

"A highlight of our work is how cutting-edge technology can clear up long-standing debates about these three million-year-old fossils," notes coauthor Kimbel. "Our ability to 'peer' into the hidden details of bone and tooth structure with CT scans has truly revolutionized the science of our origins."

A comparison of infant and adult endocranial volumes also indicates more human-like protracted brain growth in Australopithecus afarensis, likely critical for the evolution of a long period of childhood learning in hominins.

In infants, CT scans of the dentition make it possible to determine an individual's age at death by counting dental growth lines. Similar to the growth rings of a tree, virtual sections of a tooth reveal incremental growth lines reflecting the body's internal rhythm. Studying the fossilized teeth of the Dikika infant, the team's dental experts calculated an age at death of 2.4 years.

The pace of dental development of the Dikika infant was broadly comparable to that of chimpanzees and therefore faster than in modern humans. But given that the brains of Australopithecus afarensis adults were roughly 20 percent larger than those of chimpanzees, the Dikika child's small endocranial volume suggests a prolonged period of brain development relative to chimpanzees.

"The combination of apelike brain structure and humanlike protracted brain growth in Lucy's species was unexpected," says Kimbel. "That finding supports the idea that human brain evolution was very much a piecemeal affair, with extended brain growth appearing before the origin of our own genus, Homo."

Among primates, different rates of growth and maturation are associated with different infant-care strategies, suggesting that the extended period of brain growth in Australopithecus afarensis may have been linked to a long dependence on caregivers. Alternatively, slow brain growth could also primarily represent a way to spread the energetic requirements of dependent offspring over many years in environments where food is not always abundant. In either case, protracted brain growth in Australopithecus afarensis provided the basis for subsequent evolution of the brain and social behavior in hominins and was likely critical for the evolution of a long period of childhood learning.


Obejrzyj wideo: O krok od ŚMIERCI - MOJA HISTORIA (Grudzień 2021).